گرگان - دریای خزر به عنوان بزرگترین دریاچه جهان اگرچه زندگی را به آبزیان و موجودات بسیاری اهدا کرده اما به دلیل آلودگی های مختلف به گفته کارشناسان هم اکنون در معرض خطر جدی قرار دارد.

این دریای زیبا در بین پنج کشور ایران، آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان واقع شده و درکشور ما سه استان شمالی گیلان ، مازندران و گلستان در حاشیه این دریا واقع می باشند.
این دریای پرنعمت با بی توجهی انسانها و ورود فاضلاب های گوناگون به محلی برای مرگ آبزیان تبدیل شده است.
کارشناسان امور محیط زیست دریایی می گویند: عوامل گوناگونی محیط زیست حوزه دریای خزر را هدف گرفته است که هر یک از آنها می تواند به نحوی تاثیر نامطلوب ایجاد کند که در نهایت امکان بهره برداری از منابع دریا از همگان سلب کند و یا چنین کاری پرهزینه شود و در این چرخه نابودی، انسان ها از مهمترین تهدیدهای اکوسیستم خزر هستند.
در سالهای اخیر میزان آلودگی و افزایش سطح آب تا حد خطرناکی با یکدیگر منطبق شده اند، تا یک دهه قبل علت اصلی آلودگی آبهای دریای خزر فاضلاب های صنعتی از ساحل بود که به دریا ریخته می شد اما توسعه گسترده منابع هیدروکربور مشکلات بزرگتری را برای آینده مطرح می سازد، بخصوص که تولید به خود دریا منتقل شده است.
این آلودگی ها مشکلات زیست محیطی بسیاری برای موجودات زنده دریایی بوجود می آورد و به گفته محققان زیست محیطی در مواردی باعث آلودگی هوا و در صورت مصرف توسط آبزیان سبب مسمومیت ماهیان می شود.
از سوی دیگر قسمتی از این آلودگی نیز به شکل لایه نازکی در سطح دریا قرار گرفته و از نفوذ نور خورشید می کاهد و بخشی نیز به صورت توده هایی درمی آیند که در اثر جریان آب و باد بطرف ساحل رفته و سبب آلودگی آن می شوند.
سرازیر شدن انواع پسابهای صنعتی به ویژه نفت و فراورده های آن و سموم، ضمن آلوده ساختن آب دریا، حیات آبزیان را نیز به خطر انداخته است.
بر اساس گزارش سازمانهای شیلاتی، این مشکل صید انواع آبزیان بویژه ماهی خاویار را به شدت کاهش داده است و ذخایر این ماهیان ارزشمند را بیش از هر زمان دیگری با خطر انقراض و نابودی مواجه کرده است.
به اعتقاد کارشناسان نجات خزر نیازمند برنامه ای منسجم و قابل اجرا از سوی پنج کشور حاشیه دریای خزر شامل ایران، آذربایجان، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان می باشد که برای توقف تخریب شرایط زیست‌محیطی دریای خزر و ارتقای توسعه پایدار در این منطقه تلاش کنند.
بر اساس آمار انستیتو دریای خزر سالانه ‎ 285میلیون تن آلودگی از کشور آذربایجان، ‎ 678میلیون تن از روسیه، ‎ 35میلیون تن از قزاقستان و پنج میلیون تن از سه استان شمالی ایران ( مازندران، گیلان و گلستان ) وارد دریای خزر می‌شود.
در این خصوص گفته می شود به طور عمده آلودگی‌های صنعتی و نفتی در قسمت شمال و غرب دریای خزر و آلودگی ناشی از فاضلاب و پساب های کشاورزی در جنوب، محیط زیست دریای خزر را به خطر انداخته است.
فاضلاب های خانگی ، فاضلاب های صنعتی، کند و کاو در دریا ، فعالیتهای اکتشافی و حتی روان آبهای جاری شده و آلودگی رودهای منتهی به این دریا از کشورهای مختلف سلامت این دریاچه را به خطر جدی انداخته اند.
مطالعه آلاینده ها شامل فلزات سنگین ، سموم کشاورزی، نفتی و شوینده ها در حوزه جنوبی دریای خزر که از سوی پژوهشکده اکولوژی دریای خزر انجام شد، نشان داد که یکی از مهمترین آلاینده‌های دریای خزر هیدروکربورهای نفتی است که از منابع مختلف وارد دریای خزر می‌شود.
همچنین آلودگی‌های سموم کشاورزی از دیگر مشکلات می باشد که براساس این تحقیق نوار ساحلی دریای خزر با توجه به تراکم کشت‌های مختلف نظیر مرکبات، برنج، گندم، سویا، پنبه یکی از قطب‌های مهم کشاورزی در کشور محسوب می‌گردد و با توجه به مصرف سموم مختلف حشره کش، کنه کش، قارچ کش ، علف کش و حلزون کش در مزارع، مقدای از آن براثر باران و نفوذ آن در لایه‌های خاک و شستشوی خاکها به رودخانه‌ها سرازیر گردیده و در نهایت به دریای خزر وارد و سبب آلودگی زیست محیطی در حوزه جنوبی دریای خزر می شود.
بر اساس این مطالعه یکی دیگر از آلودگی‌های پایدار، فلزات سنگین می باشد؛ فلزاتی همچون سرب، جیوه و کادمیم که جذب مقادیر نسبتاً اندکی از آنها در بدن انسان موجب بروز عوارض سوء متعدد می‌گردد و به این دلیل توسط مراجع مختلف علمی در لیستهای سیاه جای گرفته‌اند.
استان گلستان در شمال ایران با داشتن بیش از 95 کیلومتر ساحل دریای خزر و حدود 10 کیلومتر کرانه قابل استفاده از سواحل جنوب شرقی این دریا دارای اکوسیستم های غنی آبی و خشکی است.
از مهمترین منابع آبزی استان گلستان در دریای خزر می توان به دو دسته ماهیان خاویاری و استخوانی اشاره کرد که گفته می شود حدود 5/44 درصد از ماهیان خاویاری و استحصال خاویار کشور در این استان تأمین می شود.
غنی ترین ناحیه دریای خزر از نظر تنوع زیستی برای گونه های آبزی به ویژه ماهیان خاویاری در استان گلستان واقع شده و در حال حاضر بیش از 43 درصد از انواع ماهیان خاویاری سواحل ایران در محدوده این استان صید می گردد.
صید ماهیان استخوانی محدوده آب های استان گلستان را خانواده کپور ماهیان و کفال ماهیان تشکیل می دهند که به طور عمده ماهیان نیمه مهاجر و بومی اند و مهاجرت طولانی ندارند.
محمدرضا وارسته مردای مدیر بخش GIS سازمان فضایی کشور و سیدابراهیم هاشمی کارشناس دفتر محیط زیست دریایی، سازمان حفاظت محیط زیست در تحقیقی می گویند بیش از 85 درصد صید فیل ماهی دریای خزر در استان گلستان انجام می شود.
دریای خزر یا به عبارت درست تر دریاچه خزر حد واسط قاره های آسیا و اروپاست و چین خوردگی های البرز از جنوب. قفقاز از باختر و فلات اوست اورت از خاور این پهنه آبی را احاطه کرده اند.
طول پیرامونی دریای خزر نزدیک به 6500 کیلومتر است که 657 کیلومتر آن سواحل ایران می باشد، و بیشترین و کمترین پهنای آن به ترتیب 544 و 202 کیلومتر می باشد.